Bölüm 13 — Konu 65: Sunucu Tarafında Dart — `dart:io`, `shelf` Paketiyle Basit Bir Backend/CLI Aracı Yazma

Bölüm 1'de "Dart, sadece Flutter'ın dili değil, sunucu tarafında da kullanılabilir" demiştik. Bu derste bu iddiayı somut olarak göreceğiz.

#dart:io — Dosya Sistemi ve Ağ Erişimi

Bölüm 12 Konu 54'te dart:async'i (Stream'ler için) import ettiğimizi görmüştük. dart:io, benzer şekilde, dosya sistemi, ağ soketleri, işlem (process) yönetimi gibi, sunucu/CLI ortamına özgü işlemleri sağlayan bir kütüphanedir.

Önemli not: dart:io, Flutter Web'de kullanılamaz (tarayıcılar, dosya sistemine doğrudan erişime izin vermez) — ama Flutter mobil/masaüstü uygulamalarında ve saf Dart (sunucu/CLI) projelerinde kullanılabilir.

#Basit Bir Dosya Okuma/Yazma Örneği

import 'dart:io';

void main() async {
  File dosya = File('ornek.txt');

  await dosya.writeAsString('Merhaba, bu bir test dosyası!');
  print('Dosya yazıldı');

  String icerik = await dosya.readAsString();
  print('Dosya içeriği: $icerik');

  await dosya.delete();
  print('Dosya silindi');
}

Bölüm 10'da öğrendiğimiz async/await'in, burada doğal bir şekilde kullanıldığını görüyorsun — dosya işlemleri, tıpkı bir API çağrısı gibi, I/O bekleme gerektiren asenkron işlemlerdir. writeAsString(), readAsString() gibi metodlar, Future döndürür ve await ile beklenir.

#Basit Bir HTTP Sunucusu — dart:io ile (Ham Yöntem)

import 'dart:io';

void main() async {
  HttpServer sunucu = await HttpServer.bind('localhost', 8080);
  print('Sunucu çalışıyor: http://localhost:8080');

  await for (HttpRequest istek in sunucu) {
    istek.response
      ..write('Merhaba, Dart sunucusundan!')
      ..close();
  }
}

Bölüm 10 Konu 47'de öğrendiğimiz await for'un burada gerçek bir kullanım alanı bulduğunu görüyorsun — sunucu, aslında bir Stream'dir (her gelen HTTP isteği, bu stream'e bir "eleman" olarak akar). Her yeni istek geldiğinde, await for döngüsü çalışır ve bir cevap gönderir.

Bu çalışır, ama gerçek dünyada, route yönetimi (farklı URL'lere farklı cevaplar vermek), middleware (istekleri işlemeden önce/sonra ortak işlemler yapmak) gibi ihtiyaçlar için çok ham kalır — her şeyi elle yönetmen gerekir. İşte bu yüzden shelf gibi paketler var.

#shelf Paketi — Daha Yapılandırılmış Bir Web Sunucusu

dart pub add shelf

import 'dart:io';
import 'package:shelf/shelf.dart';
import 'package:shelf/shelf_io.dart' as shelf_io;

Response _istekIsleyici(Request istek) {
  return Response.ok('Merhaba, ${istek.url.path} yolundan istek geldi!');
}

void main() async {
  var sunucu = await shelf_io.serve(_istekIsleyici, 'localhost', 8080);
  print('Sunucu çalışıyor: http://${sunucu.address.host}:${sunucu.port}');
}

shelf, Bölüm 12'de öğrendiğimiz paket ekosistemi sayesinde, ham dart:io HTTP sunucusunun üzerine daha kullanışlı bir katman ekliyor — Request/Response gibi net soyutlamalar sunuyor.

#Route Yönetimi — shelf_router ile

dart pub add shelf_router

import 'package:shelf/shelf.dart';
import 'package:shelf/shelf_io.dart' as shelf_io;
import 'package:shelf_router/shelf_router.dart';

Response anaSayfa(Request istek) => Response.ok('Ana sayfa');
Response kullaniciGetir(Request istek, String id) => Response.ok('Kullanıcı ID: $id');

void main() async {
  final router = Router();

  router.get('/', anaSayfa);
  router.get('/kullanici/<id>', kullaniciGetir);

  var sunucu = await shelf_io.serve(router.call, 'localhost', 8080);
  print('Sunucu çalışıyor: http://${sunucu.address.host}:${sunucu.port}');
}

Bu, Bölüm 4'te (Flutter müfredatı) göreceğimiz Navigator/routing kavramının, sunucu tarafındaki karşılığı gibi düşünülebilir — farklı URL "yollarına" (/, /kullanici/<id>), farklı fonksiyonlar atanıyor. <id> gibi bir parametre, URL'nin dinamik bir kısmını yakalayıp, işleyici fonksiyona parametre olarak geçiriyor.

#Basit Bir CLI (Komut Satırı) Aracı Yazma

Bölüm 1 Konu 3'te main(List<String> args)'ı kısaca görmüştük — şimdi bunu gerçek bir CLI aracı yazmak için kullanalım:

import 'dart:io';

void main(List<String> args) {
  if (args.isEmpty) {
    print('Kullanım: dart run bin/araç.dart <komut>');
    exit(1); // dart:io'dan gelen, programı belirli bir çıkış koduyla sonlandıran fonksiyon
  }

  String komut = args[0];

  switch (komut) {
    case 'merhaba':
      print('Merhaba, Dünya!');
    case 'tarih':
      print('Bugünün tarihi: ${DateTime.now()}');
    default:
      print('Bilinmeyen komut: $komut');
      exit(1);
  }
}

Terminalden çalıştırma:

dart run bin/arac.dart merhaba
# Merhaba, Dünya!

dart run bin/arac.dart tarih
# Bugünün tarihi: 2026-...

Bu, Bölüm 3'te öğrendiğimiz switch expression'ı, Bölüm 1'de öğrendiğimiz main(args)'ı ve dart:io'dan gelen exit() fonksiyonunu bir araya getiren gerçek, çalışan bir araç. exit(1), programı hata koduyla (genelde 0 başarı, 0 dışındaki değerler hata anlamına gelir — bu, işletim sistemi/script'ler arası bir konvansiyondur) sonlandırır.

#CLI Argümanlarını Daha Yapılandırılmış İşleme — args Paketi

dart pub add args

import 'package:args/args.dart';

void main(List<String> arguments) {
  final parser = ArgParser()
    ..addOption('isim', abbr: 'i', help: 'Selamlanacak kişinin adı')
    ..addFlag('detayli', abbr: 'd', help: 'Detaylı çıktı göster');

  final sonuclar = parser.parse(arguments);

  String isim = sonuclar['isim'] ?? 'Dünya';
  print('Merhaba, $isim!');

  if (sonuclar['detayli']) {
    print('Detaylı mod aktif');
  }
}

dart run bin/arac.dart --isim Ahmet --detayli
# Merhaba, Ahmet!
# Detaylı mod aktif

args paketi, --isim, -i gibi standart komut satırı argümanı kalıplarını (Bölüm 12'de öğrendiğimiz pub.dev paket ekosisteminin bir başka faydalı örneği) otomatik olarak ayrıştırmanı sağlıyor — elle string parse etmek yerine, yapılandırılmış bir API kullanıyorsun.

#Neden Bu Konuyu Bilmek Değerli?

Flutter geliştiricisi olarak, doğrudan sunucu kodu yazman gerekmeyebilir (genelde backend, farklı bir ekip veya farklı bir teknoloji ile yönetilir). Ama bu konuyu bilmek şunları sağlar:

1. Tam yığın (full-stack) potansiyeli — aynı dil ile hem frontend (Flutter) hem backend yazabileceğini bilmek, küçük projelerde veya prototiplemede değerlidir.
2. Kendi CLI araçlarını yazabilme — geliştirme sürecini otomatikleştiren küçük script'ler (Bölüm 12'de gördüğümüz dart pub gibi araçların kendisi de Dart ile yazılmıştır) yazabilirsin.
3. Backend API'lerin nasıl çalıştığını anlama — Flutter'da API çağrıları yaparken (Bölüm 5, Flutter müfredatı), "öbür taraftaki" sunucunun nasıl çalıştığını anlamak, hata ayıklamanı kolaylaştırır.

#🎯 Bu Dersten Çıkarılması Gerekenler

• dart:io, dosya sistemi, ağ ve işlem yönetimi gibi sunucu/CLI'ye özgü işlevler sağlar; Flutter Web'de kullanılamaz.
• Ham HttpServer ile bir web sunucusu yazılabilir, ama shelf gibi paketler, route yönetimi ve daha temiz bir API için tercih edilir.
• shelf_router, farklı URL yollarına farklı işleyici fonksiyonlar atamayı sağlar.
• main(List<String> args), gerçek CLI araçları yazmak için kullanılır; args paketi, komut satırı argümanlarını yapılandırılmış şekilde ayrıştırır.
• Dart'ın sunucu tarafı yetenekleri, tam yığın potansiyeli, kendi geliştirme araçlarını yazabilme ve backend mantığını anlama açısından değerlidir.

#📝 Ödevler

• [ ] dart:io ile basit bir dosyaya yazıp okuyan, sonra silen bir program yaz.
• [ ] Ham HttpServer ile tek bir endpoint'e ("/") cevap veren basit bir sunucu yaz, tarayıcıdan test et.
• [ ] shelf paketiyle en az iki farklı route'a (/ ve /merhaba gibi) cevap veren bir sunucu yaz.
• [ ] main(List<String> args) kullanarak, en az 2 farklı komutu (switch ile) destekleyen bir CLI aracı yaz.
• [ ] args paketiyle, en az bir --option ve bir --flag destekleyen bir CLI aracı yaz, terminalden farklı argümanlarla test et.

Sıradaki konu: Bölüm 13 — Konu 66: Derleyici & Analiz Araçları — dart analyze, Custom Lint Kuralları, build_runner Mimarisi